Monumenten

In de goed bewaarde historische binnenstad bevinden zich meer dan 1000 beschermde monumenten. Aan de  Grote Markt, het oudste deel van de stad en ooit toernooiveld van de Graven van Holland, liggen het Middeleeuwse stadhuiscomplex, de Hoofdwacht, de Grote of St. Bavokerk en de Vleeshal. Maar ook elders in de stad zijn talloze monumenten te bewonderen zoals de Waag, de Janskerk, waar het Noord-Hollands Archief is gevestigd, de kloveniersdoelen en de Kathedrale Basiliek Sint Bavo aan de Leidsevaart. Verder telt Haarlem 21 hofjes, waarvan het oudste dateert uit 1395. In het tweede weekend van september vinden de Open Monumentendagen plaats, veel monumenten zijn dan voor het publiek geopend.

Tip: maak een wandeling door de historische binnenstad aan de hand van de folder 'Monumentenwandeling' of onder leiding van een stadgids.

Op de plaats van het huidige stadhuis stond eerst het jachtslot voor de Graven

van Holland, gebouwd in 1250. Graaf Floris V gebruikte dit jachtslot als woonhuis wanneer hij naar Haarlem kwam om belastinggelden te innen. Zijn zoon Willem II koos Den Haag als vaste woonplaats, waarna hij de resten van het slot aan de stad schonk. Tijdens een grote stadsbrand in 1351 brandde het slot bijna geheel af. Na de herbouw kreeg het complex zijn huidige functie als stadhuis. Uit die periode dateert het huidige gebouw met de beroemde Gravenzaal, tegenwoordig voornamelijk in gebruik als trouwzaal en speciale ontvangsten. In dezelfde tijd werd de Vierschaar gebouwd, herkenbaar aan de vier zuilen aan de rechtervoorzijde van het gebouw. Vóór de Vierschaar stond het schavot waar recht werd gesproken. In de afgelopen eeuwen zijn er nog diverse verbouwingen geweest.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film Stadhuis

De Hoofdwacht is één van de oudste gebouwen in Haarlem en werd gebouwd in

de 13e eeuw. De locatie heeft tot ca. 1350 dienst gedaan als stadhuis. De huidige naam van het pand is te danken aan de schutterij die het gebouw na 1755 inrichtte als Hoofdwacht. Tegenover de Hoofdwacht bovenin de toren van de Grote of St. Bavo kerk is een klein wachthuisje. Op deze lage zolder hielden stadswachten de wacht. Vermoed wordt dat de Hoofdwacht als punt van veiligheid een link had met dit wachthuisje. Wanneer bij brand in de stad vanuit het wachthuisje met de rode vlag werd gezwaaid, kwamen de stadswachten in de Hoofdwacht in actie. Het wachthuisje in de Grote of St, Bavo kerk  heeft nog tot 1914 dienst gedaan.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film Hoofdwacht 

De grootste kerk van Haarlem is de Grote of Sint Bavokerk aan de Grote Markt. Deze kerk, die zo bepalend is voor het Haarlemse stadssilhouet, is gebouwd in gotische stijl en heeft een kruisvorm. Met het middenschip werd al begonnen rond 1400. De toren was pas in 1520 gereed en is ruim 75 meter hoog. Het karakteristieke klokgeluid van de ‘Damiaatjes’ is iedere avond te beluisteren en doet herinneren aan de heldenrol die de Haarlemmers in 1219 bij het Egyptische Damiate vervulden. In de kerk staat het fameuze Müllerorgel uit 1738, waarop Mozart als jongetje nog heeft gespeeld en liggen de grafstenen van Frans Hals, Pieter Teyler, Pieter Jansz. Saenredam en vele anderen. Van oorsprong is de kerk Katholiek, maar na de Haarlemse Beeldenstorm namen de protestanten het gebouw met geweld over. Sindsdien is de kerk Hervormd.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film Grote of St. Bavokerk 

De Vleeshal (1602-1604), herkenbaar aan zijn fraaie trapgevel met opvallende ornamenten, werd vroeger voornamelijk gebruikt voor het verhandelen van vlees. De uit Gent afkomstige Lieven de Key, vanaf 1593 stadsbouwmeester van Haarlem, tekende het ontwerp. Een latere interpretatie van deze bouwstijl is te zien aan de uit 1902 afkomstige gevel van het tegenover gelegen Grand Café Brinkmann.

In 1853 werd het bisdom Haarlem gesticht, dat de start inluidde van de bouw van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo aan de Leidsevaart. De kerk in neogotische stijl kwam gereed in 1930 en is gewijd aan de patroonheilige van de stad.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film Kathedrale Basiliek 

Op het Nieuwe Kerksplein in de ‘Vijfhoek’ staat de Nieuwe Kerk. De kerk kenmerkt zich door de opvallende toren in Renaissance stijl. De Nieuwe Kerk werd gebouwd tussen 1613 en 1616 door de Vlaamse stadsbouwmeester Lieven de Key. Op de plek van de kerk stond vroeger het Sint Annaklooster, waar de toren tegenaan werd gebouwd. De kapel werd in 1645 vervangen door het door Jacob van Campen ontworpen kerkgebouw. Kerk en toren vormen dus een bijzondere fusie van twee totaal verschillende bouwstijlen.

Deze 16e eeuwse Doelengebouwen met een poort naar het binnenterrein, oorspronkelijk het Doelenveld, zijn nu in gebruik door de stadsbibliotheek van Haarlem. De poort werd in 1610 door Lieven de Key voorzien van een sierlijke gevel.

Het paviljoen werd aan het einde van de 18e eeuw gebouwd door Henri Hope, een vooraanstaande bankier uit Amsterdam. Het Neoclassicistische huis deed vooral dienst als opbergplaats voor een kostbare collectie schilderijen en antieke voorwerpen. In 1808 kocht Lodewijk Napoleon paviljoen Welgelegen waardoor het bij veel mensen bekend is als zijn paleis. Na de Franse overheersing heeft prinses Wilhelmina (moeder van Koning Willem I) hier gewoond. Sinds 1930 doet het paviljoen dienst als provinciehuis van Noord-Holland.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film Paviljoen Welgelegen

De Haarlemmerhout is een eeuwenoud bos en werd in 1830 heringericht in Engelse landschapsstijl door de Haarlemse (tuin)architect Zocher. In het bos staan nog zo’n honderd monumentale bomen.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film Paviljoen Welgelegen 

De Gasthuishuisjes is een uniek voorbeeld van 17e eeuwse seriebouw. De huisjes hoorden bij het achtergelegen Elisabeth’s Gasthuis en boden onderdak voor zogeheten proveniers, mensen die tegen betaling onderdak en verzorging kregen. Aan de overkant van de straat was van oorsprong een andereliefdadigheidsinstelling gevestigd, het Oude Mannenhuis. Daar werd na een omvangrijke verbouwing (1908– 1913) het Frans Hals Museum gevestigd. De gevels aan de straat zijn toegevoegd bij die verbouwing, maar aan het binnenterrein ligt het oorspronkelijke gebouw uit het begin van de 17e eeuw.

Haarlem is met tweeëntwintig hofjes een echte hofjesstad. De hofjes herinneren

aan lang vervlogen tijden. Rijke burgers stichtten de hofjes voor arme ongetrouwde vrouwen. Zij woonden in piepkleine woningen, die aan een als tuin ingericht binnenhof lagen. De vrouwen stonden onder toezicht en de toegangspoort, meestal fraai versierd, ging ‘s nachts op slot. Veel hofjes zijn inmiddels gemoderniseerd of verdwenen. De hofjestuinen zijn nog altijd kleine stadsoases. Soms markeert een poort nog de plek waar ooit een hofje was, zoals in de Jansstraat tegenover de rechtbank. Het oudste en het nieuwste hofje van Nederland liggen naast elkaar in het centrum van de stad. Het oudste nog bestaande hofje is het Hofje van Bakenes, in 1395 gesticht door Dirc van Bakenes. Het nieuwste hofje, het Johan Enshedéhofje, is gerealiseerd in 2007 en ontworpen door het duo Joost Swarte en Henk Döll.

Het hofje is vernoemd naar drukkerij Johan Enschedé die ooit op deze plek stond.

De meeste hofjes zijn dagelijks gratis te bezoeken tussen 10.00 en 17.00 uur.

Op zondag zijn de hofjes gesloten.

Tips: dvd 'Monumentale Verhalen', film Hofjes en de 'Hofjeswandeling'

Het eerste station Haarlem werd geopend op 20 september 1839, als een van de drie stations van de spoorlijn Amsterdam – Haarlem, de eerste spoorlijn van de HIJSM en tevens de eerste Nederlandse spoorweg (Amsterdam – Halfweg – Haarlem), nu deel van de Oude Lijn. Het oorspronkelijke stationsgebouw werd in 1906 vervangen door een nieuw gebouw van D.A.N. Margadant aan de nu hooggelegen spoorlijn. In 1908 was het gebouw geheel gereed. Kenmerkend voor het gebouw zijn de twee verschillende in- en uitgangsgebouwen, en de situering van de wachtkamers en restauratie op het eilandperron. Het is het enige station in Nederland in de Art Nouveau of Jugendstil-stijl, en een van de markantste gebouwen in de stad Haarlem. Kenmerkend zijn onder meer de vele tegeltableaus in het gebouw.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film 'Station Haarlem'.

Molen De Adriaan aan het Spaarne dateert uit ongeveer dezelfde periode. De in 1779 opgeleverde molen brandde in 1932 geheel af, maar is in 2002 in oude luister hersteld.

De Waag is rond 1598 gebouwd onder leiding van stadsarchitect Lieven de Key, naar het ontwerp van de schilders Cornelis Cornelisz en Willem Thybaut. Tot 1915 heeft het dienst gedaan als waag, een locatie waar goederen gewogen werden. Afhankelijk van het soort en gewicht van de ingebrachte goederen werd door het stadsbestuur belasting geheven. Het gebouw in Renaissancestijl heeft twee bijna identieke gevels van Naamse steen, kalksteen gewonnen in de Belgische provincie Namen. Kenmerkend voor het gebouw zijn de rondboog- en kruisvensters. De overheidsfunctie van dit gebouw werd aangeduid door het wapen van Holland aan de Damstraatzijde en het wapen van Haarlem aan de Spaarnezijde.

Tip: dvd 'Monumentale Verhalen', film Wat er in de Waag aan de strijkstok bleef hangen

In het Hodshon Huis aan het Haarlemse Spaarne houdt de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen sinds 1841 domicilie. Het monumentale pand werd in 1794 gebouwd voor Catharina Cornelia ("Keetje") Hodshon door de Amsterdamse stadsbouwmeester Abraham van der Hart. De stijlkamers van dit gebouw zijn juweeltjes van eind achttiende-eeuwse interieurarchitectuur. Zij vertegenwoordigen alle grote Europese interieurstijlen uit die tijd.

Het Spaarne slingert als kloppend hart door de stad. Sinds het verdwijnen van de grote industrieën langs de oevers wordt de rivier vooral gebruikt door vrachtschepen met zand en stenen en de pleziervaart, die via de Mooie Nel door kan steken naar het Noordzeekanaal. Tijdens die tocht wordt Spaarndam gepasseerd. Het schilder- achtige dorp, deels behorend tot de gemeente Haarlem, staat bekend om de gerookte paling, de karakteristieke wandelpaadjes langs de huizen en het beeld van Hansje Brinker. Even buiten het dorp bevinden zich twee historische forten, die deel uitmaken van de Stelling van Amsterdam.